Wie ziet kijkt
Over waarneming, waarheid en de moed om zich te vergissen
We leven in een wereld waarin vrijwel alles zichtbaar lijkt, maar waarin begrijpen een steeds grotere inspanning vergt.
Beelden bereiken ons sneller dan we ze kunnen verwerken. Gebeurtenissen worden onmiddellijk van commentaar voorzien. Meningen volgen elkaar op, feiten worden geselecteerd, interpretaties als waarheden gepresenteerd.
We kijken voortdurend.
Maar wat zien we eigenlijk?
Wie ziet kijkt.
Drie woorden die nauwelijks iets lijken te zeggen. Een vanzelfsprekendheid, misschien zelfs een taalkundige overbodigheid.
Toch schuilt er een fundamentele vraag in.
Want kijken en zien zijn niet hetzelfde.
Kijken is een zintuiglijke handeling. Licht bereikt het netvlies, zenuwsignalen worden verwerkt en ons brein vormt een voorstelling van de omgeving.
Maar wat wij ervaren als de werkelijkheid, is geen rechtstreekse afdruk van wat zich buiten ons bevindt. Het is een interpretatie, opgebouwd uit zintuiglijke informatie, eerdere ervaringen, verwachtingen en aangeleerde overtuigingen.
We zien de wereld dus nooit volkomen onbevangen.
En juist daar begint het filosofische probleem.
Want als onze waarneming voortdurend wordt beïnvloed door wat we al denken te weten, hoe kunnen we dan ooit zeker zijn dat we werkelijk begrijpen wat we zien?
De hardnekkigheid van het vanzelfsprekende.
De geschiedenis van de wetenschap is niet alleen een opeenvolging van ontdekkingen. Ze is ook de geschiedenis van overtuigingen die moesten wijken voor waarnemingen waarmee niemand goed raad wist.
Soms blijkt een verklaring die generaties lang aannemelijk werd gevonden, fundamenteel onjuist.
Een opmerkelijk voorbeeld vinden we in de geneeskunde.
Tot ver in de twintigste eeuw werden maagzweren voornamelijk toegeschreven aan stress, leefgewoonten en een overmatige productie van maagzuur.
De verklaringen leken aannemelijk. Behandelingen met zuurremmers brachten verlichting, al kwamen de zweren vaak terug.
Toen de Australische onderzoekers Robin Warren en Barry Marshall begin jaren tachtig aantoonden dat een bacterie, Helicobacter pylori, een belangrijke oorzaak was van maagontstekingen en maagzweren, botsten hun bevindingen op gevestigde medische opvattingen.
De maag werd immers beschouwd als een omgeving waarin bacteriën nauwelijks konden overleven.
Maar de bacterie was er.
Niet omdat iemand haar bestaan had voorspeld. Niet omdat zij paste binnen de heersende opvattingen. Integendeel: zij ondermijnde die opvattingen.
Het vereiste jarenlang onderzoek om het oorzakelijke verband overtuigend aan te tonen. Uiteindelijk veranderde de behandeling van veel maagzweren ingrijpend. In 2005 kregen Warren en Marshall de Nobelprijs voor Geneeskunde.
Wat maakt deze geschiedenis filosofisch zo betekenisvol?
Niet dat twee onderzoekers gelijk kregen tegenover een wereld die zich vergiste. Dat zou een al te romantische voorstelling van wetenschappelijke vooruitgang zijn.
Wel dat de werkelijkheid zich niets aantrekt van onze overtuigingen.
Een verklaring wordt niet waar doordat ze algemeen wordt aanvaard.
En een afwijkende waarneming wordt niet onwaar doordat ze ongemakkelijk is.
Maar het omgekeerde geldt evenzeer: niet iedere buitenstaander die de gevestigde wetenschap tegenspreekt, beschikt daarom over een dieper inzicht.
Het verschil wordt gemaakt door toetsing, herhaalbaarheid, kritisch onderzoek en de bereidheid om verklaringen te laten vallen wanneer de feiten er niet langer mee overeenstemmen.
Wetenschap is op haar sterkst wanneer ze haar eigen zekerheden ter discussie kan stellen.
Dat vermogen onderscheidt kennis van geloof in eigen gelijk.
Wat de geschiedenis ons liet zien.
Ook buiten de wetenschap bestaan werkelijkheden die zichtbaar zijn, maar waarvan de betekenis wordt genegeerd, ontkend of bewust verhuld.
De geschiedenis levert daarvan ontstellende voorbeelden.
In augustus 1955 werd de veertienjarige zwarte Amerikaan Emmett Till in Mississippi op gruwelijke wijze vermoord.
Zijn moeder, Mamie Till-Mobley, besloot de kist tijdens de uitvaart open te laten. Foto's van zijn toegetakelde lichaam verschenen in de pers, onder meer in het tijdschrift Jet.
De beelden veroorzaakten grote verontwaardiging en droegen bij aan de mobilisatie van de Amerikaanse burgerrechtenbeweging.
Maar hier dringt zich een ongemakkelijke vaststelling op.
Het racistische geweld dat die foto's zichtbaar maakten, was geen nieuwe werkelijkheid.
De slachtoffers en hun gemeenschappen kenden die werkelijkheid al lang. Zij hadden haar ondergaan, beschreven en aangeklaagd.
Wat veranderde, was niet het bestaan van het onrecht, maar de mate waarin anderen ermee werden geconfronteerd.
En zelfs die confrontatie bracht geen onmiddellijke gerechtigheid. De twee mannen die voor de moord terechtstonden, werden door een volledig witte jury vrijgesproken.
De beelden hadden iets zichtbaar gemaakt wat niet langer gemakkelijk kon worden genegeerd.
Maar zichtbaar maken was niet voldoende.
Daar ligt een pijnlijk onderscheid tussen waarneming, erkenning en handelen.
Men kan een onrecht zien zonder het te erkennen. Men kan het erkennen zonder ertegen op te treden. En men kan zelfs in verzet komen zonder het volledig te begrijpen.
De geschiedenis leert ons dus niet eenvoudig dat de mens blind is.
Zij toont vooral hoe moeilijk het is om werkelijkheden toe te laten die botsen met gevestigde belangen, maatschappelijke verhoudingen en het beeld dat een samenleving van zichzelf heeft.
Soms ontbreekt de informatie.
Soms ontbreekt het begrip.
En soms ontbreekt vooral de bereidheid om de gevolgen van dat begrip te aanvaarden.
De werkelijkheid achter het scherm.
De moderne samenleving heeft een merkwaardige verhouding tot zichtbaarheid ontwikkeld.
Nog nooit konden zoveel mensen zo gemakkelijk beelden, getuigenissen en informatie verspreiden.
Maar de beschikbaarheid van informatie is niet hetzelfde als de betrouwbaarheid ervan.
Neem een filmpje op sociale media.
Een woordenwisseling wordt gefilmd. Twaalf seconden worden uit een langere gebeurtenis geknipt. Het filmpje krijgt een bijschrift, wordt duizenden keren gedeeld en roept onmiddellijk verontwaardiging op.
De kijker heeft iets gezien.
Maar wat weet hij?
Wat gebeurde vóór het begin van de opname? Wat volgde erop? Wie maakte de beelden? Waarom werd precies dit fragment geselecteerd?
Zonder die informatie kan een gebeurtenis een volkomen andere betekenis krijgen.
Toch zijn de reacties vaak onmiddellijk.
De behoefte om een oordeel te vormen blijkt soms sterker dan de behoefte om de feiten te onderzoeken.
Daar komt nog iets bij.
Wat op onze schermen verschijnt, is geen neutrale afspiegeling van de wereld. Sociale media rangschikken en selecteren berichten via algoritmen die onder meer rekening houden met onze eerdere activiteiten.
Daardoor kan wat we voorgeschoteld krijgen steeds meer aansluiten bij wat onze aandacht trekt of onze bestaande belangstelling bevestigt.
Maar ook hier is voorzichtigheid nodig.
Onderzoek naar Facebook en Instagram tijdens de Amerikaanse verkiezingen van 2020 toonde aan dat het vervangen van algoritmische tijdlijnen door chronologische tijdlijnen de blootstelling aan informatie aanzienlijk veranderde. Toch konden de onderzoekers gedurende de onderzoeksperiode van drie maanden geen betekenisvolle verandering in de gemeten politieke houdingen vaststellen.
De werkelijkheid blijkt ingewikkelder dan de eenvoudige bewering dat algoritmen ons allemaal in een gesloten denkwereld opsluiten.
Juist dat maakt het onderzoek interessant.
Ook onze kritiek op sociale media kan immers zelf een verzameling vanzelfsprekendheden worden.
We verwijten anderen dat ze zich laten beïnvloeden, terwijl we nauwelijks onderzoeken hoe onze eigen overtuigingen tot stand komen.
En zo ontstaat een merkwaardige kringloop.
We selecteren wat we willen bekijken. Wat we bekijken, beïnvloedt onze verwachtingen. En die verwachtingen bepalen mee wat we vervolgens belangrijk vinden.
We zien niet uitsluitend wat er is. We zien ook wat we geleerd hebben te zoeken.
Maar wie zich daarvan bewust wordt, beschikt tenminste over de mogelijkheid om het mechanisme te onderzoeken.
De gevaarlijkste blindheid.
Het is betrekkelijk eenvoudig de vergissingen van anderen aan te wijzen.
De gelovige die zijn overtuigingen boven de feiten plaatst. De politicus die een onwelgevallige werkelijkheid verdraait. De burger die slechts informatie aanvaardt die zijn standpunt bevestigt.
Moeilijker wordt het wanneer we dezelfde maatstaf op onszelf toepassen.
Want ook de overtuigd rationele mens heeft zijn blinde vlekken.
Het bezit van kennis maakt ons niet immuun voor vooroordelen. Een wetenschappelijke opleiding voorkomt geen zelfoverschatting. En kritisch denken, hoe waardevol ook, kan zelf ontaarden in een houding waarbij men vooral nog de irrationaliteit van anderen herkent.
Misschien is dat wel de verraderlijkste vorm van blindheid: de overtuiging dat onze eigen blik er grotendeels vrij van is.
Er bestaat geen positie vanwaaruit een mens de werkelijkheid volkomen onbevangen kan overzien.
We zijn tegelijk waarnemer en deelnemer.
Onze belangen, herinneringen, emoties en verwachtingen beïnvloeden onze oordelen. Niet noodzakelijk op een manier die we zelf herkennen.
Daarom is twijfel geen teken van intellectuele zwakte.
Maar twijfel alleen volstaat evenmin.
Wie alles voortdurend in twijfel trekt, zonder onderscheid te maken tussen goed onderbouwde kennis en ongefundeerde beweringen, bereikt geen dieper inzicht. Hij vervangt zekerheid slechts door besluiteloosheid.
Het gaat er niet om nooit meer iets te geloven.
Het gaat erom te weten waarom we iets aannemen, waarop onze zekerheid berust en onder welke omstandigheden we bereid zijn die zekerheid te herzien.
Werkelijk kritisch denken begint waar ook de eigen overtuiging onderwerp van onderzoek wordt.
En misschien is die stap veel moeilijker dan het verzamelen van kennis.
Zien zonder ogen.
Tot nu toe hebben we het woord zien gebruikt alsof de betekenis ervan vanzelf sprak.
Maar ook dat verdient nader onderzoek.
Want is zien noodzakelijk verbonden met het gezichtsvermogen?
Een mens die blind is, kan de wereld niet op dezelfde visuele manier waarnemen als iemand die kan zien. Dat is een reëel verschil, dat niet door een fraaie filosofische formulering mag worden weggepoetst.
Maar daaruit volgt niet dat zijn begrip van de werkelijkheid wezenlijk beperkter hoeft te zijn.
Wij verwarren gemakkelijk de manier waarop informatie ons bereikt met de betekenis die we eraan kunnen geven.
Braille maakt dat onderscheid tastbaar.
Voor wie het schrift beheerst, zijn de verhoogde punten geen verzameling oneffenheden. Het zijn letters, woorden, gedachten.
De vingertoppen ontvangen de informatie. Het brein herkent patronen, verbindt betekenissen en construeert begrip.
Een tekst over rechtvaardigheid, wiskunde of de structuur van het heelal verliest niets van zijn intellectuele betekenis doordat hij met de vingers wordt gelezen.
De toegang is anders.
Het begrijpen niet noodzakelijk.
Nog merkwaardiger wordt het wanneer we kijken naar menselijke echolocatie.
Sommige blinde mensen kunnen zich oriënteren door korte klikgeluiden te maken en te luisteren naar de weerkaatsing ervan. Uit die echo's leiden zij eigenschappen van hun omgeving af, zoals de afstand en positie van voorwerpen.
Het gaat niet om een geheimzinnig zesde zintuig, maar om een bijzondere toepassing van het gehoor en het opmerkelijke aanpassingsvermogen van het menselijk brein.
Neurowetenschappelijk onderzoek heeft zelfs aangetoond dat bij ervaren blinde echolocatiegebruikers hersengebieden actief kunnen worden die bij ziende mensen doorgaans betrokken zijn bij visuele verwerking.
De hersenen houden zich kennelijk niet altijd aan de strikte grenzen waarmee wij onze zintuigen beschrijven.
Zij verwerken informatie op manieren die mede door ervaring en oefening worden gevormd.
En dan is er de wetenschap zelf.
De blinde astrofysicus Wanda Díaz-Merced heeft gewerkt aan methoden om astronomische meetgegevens om te zetten in geluid.
Deze techniek, sonificatie, laat onderzoekers patronen in gegevens beluisteren die gewoonlijk als grafieken of andere visuele voorstellingen worden weergegeven.
Dat betekent niet dat sterren letterlijk hoorbaar worden.
De geluiden zijn een vertaling van meetgegevens volgens vooraf bepaalde regels, net zoals een grafiek een vertaling is van getallen naar lijnen en vormen.
Maar precies daarin schuilt de betekenis.
Wij hebben ons zozeer gewend aan visuele voorstellingen van kennis, dat we gemakkelijk vergeten dat ook grafieken, diagrammen en wetenschappelijke afbeeldingen slechts manieren zijn om informatie toegankelijk te maken.
De werkelijkheid zelf is niet verplicht zich in beelden uit te drukken.
Een astronomisch verschijnsel verandert niet doordat een onderzoeker zijn meetgegevens beluistert in plaats van bekijkt.
En het begrip ervan is niet minder geldig omdat het langs een andere zintuiglijke weg tot stand komt.
Sterker nog: verschillende manieren om dezelfde gegevens te onderzoeken, kunnen elkaar aanvullen en soms patronen zichtbaar — of hoorbaar — maken die anders onopgemerkt blijven.
Hier bereikt onze oorspronkelijke uitspraak een merkwaardig keerpunt.
Wie ziet kijkt.
Maar wat als iemand begrijpt zonder te kunnen kijken?
Dan blijkt de uitspraak, letterlijk genomen, onhoudbaar.
En juist daardoor krijgt ze een diepere betekenis.
Want misschien moeten we het woord kijken niet langer uitsluitend begrijpen als het richten van de ogen.
Misschien verwijst het naar de bewuste inspanning om de werkelijkheid te onderzoeken, ongeacht het zintuig waarmee de informatie ons bereikt.
Dan kan iemand zonder gezichtsvermogen werkelijk kijken, in filosofische zin.
Terwijl iemand met volmaakt functionerende ogen nauwelijks aandacht hoeft te schenken aan wat zich voor hem bevindt.
Het onderscheid loopt niet tussen blinden en zienden.
Het loopt tussen gedachteloos waarnemen en proberen te begrijpen.
En zelfs dat onderscheid is nooit absoluut.
Niemand begrijpt voortdurend alles wat hij waarneemt.
Maar ieder mens kan leren aandachtiger te onderzoeken wat hij meent te weten.
De verantwoordelijkheid van het begrijpen.
Er blijft een lastige vraag over.
Wat gebeurt er wanneer we werkelijk begrijpen wat we zien?
Want inzicht is niet altijd aangenaam.
Wie ontdekt dat een vertrouwde overtuiging onjuist is, verliest iets van zijn zekerheid.
Wie beseft dat hij heeft bijgedragen aan een onrechtvaardigheid, kan zich moeilijk nog beroepen op volledige onwetendheid.
Wie de gevolgen van een beslissing doorziet, kan die gevolgen niet zonder meer buiten zijn verantwoordelijkheid plaatsen.
Maar volgt uit inzicht automatisch de verplichting om te handelen?
Zo eenvoudig is het niet.
Niemand kan overal ingrijpen. We beschikken over beperkte kennis, beperkte middelen en een beperkte invloed op de wereld.
Bovendien kan handelen vanuit een gebrekkig begrip de situatie verergeren.
Morele verantwoordelijkheid vereist dus meer dan verontwaardiging.
Zij vraagt ook onderzoek naar omstandigheden, gevolgen en alternatieven.
Toch bestaat er een wezenlijk verschil tussen erkennen dat men niet alles kan veranderen en bewust weigeren iets te begrijpen omdat het ons tot een ongemakkelijke keuze zou kunnen dwingen.
De eerste houding erkent menselijke beperkingen.
De tweede gebruikt onwetendheid als bescherming.
Daarom is wegkijken niet altijd een onschuldige handeling.
Soms is het een beslissing.
En soms is het de enige manier waarop we kunnen blijven geloven dat onze bestaande overtuigingen, belangen en gewoonten geen verdere verantwoording behoeven.
Maar er bestaat ook een gevaar aan de andere kant.
Wie meent een werkelijkheid volledig te hebben doorzien, kan zich geroepen voelen anderen zijn inzicht op te leggen.
De overtuiging het juiste te zien, vormt op zichzelf geen garantie voor juist handelen.
Ook morele zekerheid moet kritisch onderzocht kunnen worden.
Misschien ligt verantwoordelijkheid daarom niet in het bezit van een definitieve waarheid, maar in de bereidheid ons handelen voortdurend aan nieuwe inzichten te toetsen.
Een les zonder leraar.
Stel je een school voor.
Boven de ingang staan drie woorden, discreet aangebracht in sobere letters:
Wie ziet kijkt.
Er hangt geen verklaring naast. Geen afbeelding, geen richtingaanwijzer, geen oproep om er iets van te vinden.
Aan de zijkant van de ingang staat dezelfde tekst in braille, op een hoogte waar hij met de vingers gelezen kan worden. Wie dat wenst, kan de woorden ook laten uitspreken.
Niet omdat de boodschap op zichzelf ingewikkeld is.
Maar omdat haar betekenis niet afhankelijk mag zijn van de toevallige manier waarop iemand de wereld waarneemt.
Iedere dag passeren leerlingen die woorden.
De meesten schenken er nauwelijks aandacht aan.
Tot iemand, op een onbepaald ogenblik, blijft staan.
Misschien omdat hij zojuist heeft ontdekt dat iets wat hij altijd voor waar hield, niet klopt.
Misschien omdat hij zich heeft vergist in een ander.
Of misschien omdat hij voor het eerst beseft hoe vanzelfsprekend hij zijn eigen oordeel vindt.
Dan krijgen die drie woorden een betekenis die er de vorige dag ogenschijnlijk nog niet was.
Niet omdat de tekst veranderd is.
Maar omdat de lezer veranderd is.
Dat is misschien de essentie van opvoeding en onderwijs.
Niet het overdragen van een verzameling onaantastbare zekerheden, maar het ontwikkelen van het vermogen om vragen te stellen, verbanden te onderzoeken en een oordeel te herzien wanneer nieuwe kennis daartoe aanleiding geeft.
Een leraar kan kennis overbrengen.
Hij kan uitleggen, aantonen, corrigeren en overtuigen.
Maar het ogenblik waarop een leerling werkelijk begint te begrijpen, laat zich niet afdwingen.
Het ontstaat wanneer informatie meer wordt dan iets om te onthouden.
Wanneer zij een bestaande voorstelling van de werkelijkheid verandert.
En daarmee ook de manier waarop de leerling voortaan naar die werkelijkheid kijkt.
De onvoltooide blik.
De mens zal nooit alles zien.
Niet omdat de werkelijkheid noodzakelijk onkenbaar is, maar omdat onze kennis steeds begrensd wordt door wat we kunnen waarnemen, onderzoeken en begrijpen.
Iedere ontdekking vergroot ons inzicht en opent tegelijk nieuwe vragen.
Wat gisteren vanzelfsprekend leek, kan morgen onhoudbaar blijken.
Dat besef hoeft niet tot onzekerheid of wantrouwen tegenover alle kennis te leiden.
Integendeel.
Het vormt een van de sterkste redenen om kennis ernstig te nemen.
Niet als een verzameling definitieve antwoorden, maar als het resultaat van een voortdurend proces van onderzoek, correctie en verdieping.
De grote verdienste van de mens is misschien niet dat hij in staat is de werkelijkheid te kennen.
Het is dat hij in staat is zijn eigen vergissingen te ontdekken.
En bereid kan zijn daaruit de gevolgen te trekken.
Daarom verdient niet degene die het luidst zijn gelijk verkondigt ons grootste vertrouwen, maar degene die kan uitleggen waarop zijn oordeel berust en wat hem ertoe zou brengen het te herzien.
Dat is geen zwakte.
Het is intellectuele integriteit.
En misschien ook een vorm van moed.
Want wie werkelijk wil begrijpen, moet aanvaarden dat inzicht niet alleen de wereld verandert zoals hij die ervaart.
Het kan ook zijn beeld van zichzelf aantasten.
Daar begint het moeilijkste kijken.
Niet bij de ander.
Niet bij de samenleving.
Niet bij de wetenschap of de geschiedenis.
Maar bij de eigen overtuiging dat we al voldoende hebben gezien.
Wie ziet kijkt.
Niet om bevestigd te krijgen wat hij al wist.
Maar om te ontdekken wat hem tot dusver ontging.
En misschien begint werkelijk zien pas wanneer de mens zich één vraag durft te stellen:
Wat als niet de werkelijkheid tekortschiet aan mijn begrip, maar mijn begrip aan de werkelijkheid?
De historische en wetenschappelijke gegevens zijn gecontroleerd aan de hand van de Nobelprijs 2005, het Smithsonian en gepubliceerd onderzoek naar socialemedia-algoritmen, echolocatie en Wanda Díaz-Merced.
— Grijze Sater