Geboren met een schuld,
of voorbestemd om er te zijn?
‘Ik heb er nooit om gevraagd geboren te worden.’
Ik was een jaar of vijftien, zestien, toen ik dat tijdens een discussie met mijn leerkracht Frans zei.
We schrijven 1968, misschien 1969. Een katholieke school. Het gezag stond maatschappelijk ter discussie, maar in een klaslokaal kon een enkele zin blijkbaar nog behoorlijk wat doen daveren.
Frans was mijn lievelingsvak niet. Engels evenmin. Wat de precieze aanleiding tot de discussie was, weet ik niet meer. Mijn uitspraak herinner ik me des te beter. En vooral de furieuze reactie erop.
Hoe onrespectvol ik was tegenover mijn ouders!
Over de vervoeging van Franse werkwoorden is sindsdien veel uit mijn geheugen verdwenen.
Die terechtwijzing bleef.
Ik meende wat ik zei.
Geborgenheid was in mijn jeugd geen vanzelfsprekendheid. Er was jarenlang geweld, een gezin dat uiteenviel en veel wat een kind niet zou moeten meemaken. Mijn grootmoeder nam het grootste deel van mijn opvoeding op zich.
Meer hoeft u hier niet te weten. Sommige herinneringen hoeven niet tot in detail op tafel om te mogen meetellen.
Of die leerkracht wist wat er thuis gebeurde, weet ik niet. Maar hij wist kennelijk voldoende om mijn woorden onmiddellijk als ondankbaarheid te beoordelen. Mijn ouders verdienden respect. Ik had een grens overschreden.
Wat ik met die zin bedoelde, raakte ondergesneeuwd door de verontwaardiging erover.
En zo kreeg ik, naast de rest, ook nog iets om jarenlang op te kauwen: mocht ik dat eigenlijk wel zeggen?
Intussen denk ik: waarom niet?
Niemand heeft zijn eigen geboorte aangevraagd. Dat is een eenvoudige vaststelling, al kan ze in een verhitte discussie behoorlijk scherp klinken.
Natuurlijk konden mijn ouders mij vooraf niets vragen. Er was nog geen ‘ik’ om te antwoorden.
Hun verwijten dat mijn toestemming ontbrak, zou dus weinig zin hebben.
Maar uit die onmogelijkheid volgt geen levenslange schuld.
Wie een kind krijgt, krijgt iemand voor wie hij verantwoordelijkheid draagt. Daar mag liefde uit groeien, verbondenheid, dankbaarheid. Alleen zijn die geen gegarandeerde opbrengst van het ouderschap.
Dankbaarheid krijgt betekenis door wat mensen voor elkaar betekenen. Door zorg, aandacht, bescherming. Door iemand die er is wanneer je hem nodig hebt. Ze laat zich moeilijk opeisen met de mededeling dat je zonder je ouders niet had bestaan.
Bovendien hoef je geen ongelukkige jeugd te bewijzen om over je eigen bestaan te mogen nadenken.
Ook een geliefd en goed verzorgd kind mag die vraag stellen.
Anders wordt het wel een merkwaardige regeling: eerst je littekens tonen, dan pas spreekrecht.
Jaren later kwam onze oudste dochter met een heel andere kijk op de zaak.
‘Ik zou er sowieso altijd geweest zijn. Is het niet hier, dan wel bij een ander!’
We stonden perplex.
Uiteraard vroegen we wat ze bedoelde. Ze bedoelde het letterlijk. Ergens in de kosmos had zij kennelijk rondgehangen, om uiteindelijk bij ons geboren te worden.
Wij waren, zo begreep ik het, haar uiteindelijke adres.
Dat had iets ontwapenends. Waar ik ooit had vastgesteld dat niemand mij naar mijn komst had gevraagd, twijfelde zij geen ogenblik aan de onvermijdelijkheid van de hare. Zij zou er zijn. De praktische afhandeling had ook via andere ouders gekund.
Hoe ze dat precies voor zich zag, bleef voor mij moeilijk te vatten. Want als je vóór je geboorte al iemand bent, waar komt die iemand dan vandaan?
Maar haar overtuiging liet zich door onze verbazing niet zomaar uit het veld slaan.
Ik leg die twee uitspraken graag naast elkaar.
De mijne maakt van de geboorte iets wat je overkomt. Die van haar maakt er bijna een aankomst van, na een verblijf elders.
Geen van beide lost het raadsel van het bestaan op. En mijn zin is ook geen vrijbrief voor alles wat daarna komt. Dat ik nooit gevraagd heb om geboren te worden, ontslaat mij niet van verantwoordelijkheid voor mijn daden. Andere mensen kunnen daar tenslotte evenmin iets aan doen.
Toch blijft er een vraag over die mij meer bezighoudt dan dat kosmische voorgeborchte van mijn dochter.
Wat doen we wanneer een kind iets zegt dat onze diepste overtuigingen raakt?
Vragen we door? Verdedigen we ons? Of roepen we zo hard ‘onrespectvol’ dat we niet meer hoeven te luisteren?
Mijn leerkracht hoorde een belediging van mijn ouders. Wij hoorden bij onze dochter iets waarvan we weinig begrepen. We vroegen haar om uitleg. Dat maakte ons geen volmaakte ouders, maar het gaf haar gedachte tenminste de ruimte om uitgesproken te worden.
Die ruimte had ik in dat klaslokaal ook kunnen gebruiken.
‘Ik heb er nooit om gevraagd geboren te worden.’
Ik kan die zin nog altijd uitspreken zonder daarmee mijn hele leven af te wijzen. Een mens mag zijn bestaan waardevol vinden en tegelijk erkennen dat hij er ongevraagd aan begonnen is. Hij mag houden van mensen en vragen stellen bij wat zij van hem verwachten.
Misschien schuilt het gebrek aan respect soms juist in de haast waarmee we zo’n uitspraak veroordelen.
We eisen eerbied voor wie het leven gaf. Hoeveel aandacht hebben we voor degene die het moet leven?
Die jongen in dat klaslokaal had geen sluitende filosofie klaar. Wel een zin die hij meende.
Eén rustige vraag had veel verschil kunnen maken.
‘Waarom zeg je dat?’
— Grijze Sater
Geen enkele overtuiging krijgt vrijstelling van kritiek. Ook die van het algoritme niet.
Saters Dwarsliggers - column 15 oktober 2026