De prijs van vrijblijvendheid

Een leerkracht vertelt in Knack (nr. 43 - 21 oktober 2026) dat hij soms al blij is als hij twintig minuten per lesuur aan de leerstof toekomt. Afspraken herhalen, leerlingen tot rust brengen, ontbrekend materiaal opvangen: het neemt allemaal tijd in beslag. Ondertussen wachten ook de leerlingen die voorbereid zijn en willen leren.

Het artikel noemt vijf redenen voor het wangedrag. Voor mij loopt daar eenzelfde kwestie doorheen: verantwoordelijkheid vraagt ook de discipline om ernaar te handelen. Je kunt heel goed weten wat je behoort te doen en het vervolgens laten. Discipline vraagt dat je doorzet wanneer het moeite kost, je geen zin hebt of je eigenbelang een andere richting uitgaat.

Dat begint thuis. Opvoeden vraagt grenzen stellen, afspraken bewaken en een kind aanspreken op de gevolgen van zijn gedrag. Dat kost tijd, geduld en de bereidheid om een confrontatie aan te gaan.
Stellen we grenzen uit zorg, of mijden we ze uit gemak?

Een ouder die elke terechtwijzing aanvecht en iedere verantwoordelijkheid bij de leerkracht legt, ondergraaft de samenwerking die opvoeding nodig heeft.
Hoe leert een kind verantwoordelijkheid op te nemen als volwassenen elke consequentie wegmasseren?

Een kind moet kunnen ervaren dat je fouten herstelt, schade helpt rechtzetten en rekening houdt met wie je benadeelde. Die ervaring neem je mee in het volwassen leven.
Welke volwassenen vormen we als gedrag nooit gevolgen heeft?

Ouders moeten zelf voorleven wat ze verlangen: afspraken nakomen, fouten erkennen, rekening houden met anderen. Die opdracht geldt ook buiten het gezin. Aan de keukentafel, in het verkeer en op het werk krijgt verantwoordelijkheid pas betekenis door ons handelen.
Met welk gezag wijzen we jongeren terecht als we zelf verantwoordelijkheid ontwijken?

Dezelfde eis geldt voor de overheid.

Na de Brusselse betoging van 9 oktober 2026 vroeg het parket voor acht minderjarigen een plaatsing in een jeugdinstelling. In verschillende dossiers achtte ook de jeugdrechter die maatregel strikt noodzakelijk. Toch moesten jongeren wegens plaatsgebrek naar huis, ondanks de genomen plaatsingsbeslissingen.
Wat is een rechterlijke beslissing waard als de overheid haar niet uitvoert?

Daar faalt het systeem in de uitvoering van zijn eigen oordeel. Het parket waarschuwde zelf voor een gevoel van straffeloosheid en verlies aan geloofwaardigheid. Plaatsgebrek verklaart waarom het misloopt. Het ontslaat de bevoegde beleidsmakers niet van hun verantwoordelijkheid om noodzakelijke maatregelen uitvoerbaar te maken.

Wie discipline verlangt van burgers, moet zelf de discipline opbrengen om zijn publieke opdracht waar te maken. De politie kan optreden en een rechter kan beslissen; vervolgens moet de overheid ook kunnen uitvoeren. Slachtoffers en omwonenden mogen daar een geloofwaardig antwoord op verwachten.

In Zweden krijgt die samenhang inmiddels concreet vorm in het onderwijs. Sinds augustus 2026 gelden er aangescherpte regels voor orde en rust, met vastgelegde gevolgen bij overtredingen en ruimere mogelijkheden voor disciplinaire maatregelen. Scholen moeten bovendien expliciet maken wat ze van leerlingen en ouders verwachten, inclusief een herinnering aan de verantwoordelijkheid van ouders voor hun kinderen.

Ook onze vrijheid vraagt dat we rekening houden met de ruimte van anderen. Zodra de gevolgen van mijn keuzes bij een ander belanden, gaat het ook over diens vrijheid en veiligheid.
Wie betaalt de prijs van vrijheid zonder discipline?

Een leerkracht heeft steun nodig van ouders en directie. Een kind heeft volwassenen nodig die hun woorden waarmaken. Een burger heeft recht op een overheid die haar verplichtingen nakomt. Op elk niveau moeten we ons eigen aandeel opnemen én elkaar daarop aanspreken.
Is ‘het systeem’ ons alibi om zelf buiten schot te blijven?

De rekening van vrijblijvendheid komt terecht bij anderen: bij de leerling die wil leren, de leerkracht die wil lesgeven, de winkelier met een vernielde zaak en de burger die de regels respecteert.

Ik verwacht dat we ook hun belangen ernstig nemen. Daarvoor hebben we discipline nodig. Van ons allemaal.
Welke verantwoordelijkheid schuiven wij zelf door zonder het te willen zien?

— Grijze Sater

Geen enkele overtuiging krijgt vrijstelling van kritiek. Ook die van het algoritme niet.

Saters Dwarsliggers - column 25 oktober 2026