Saters Dwarsliggers

ZONDER DWARSLIGGERS ONTSPOORT DE TREIN

Er zijn woorden die door de jaren heen een bijzonder slechte reputatie hebben gekregen. Dwarsligger is er zo een.

Een dwarsligger is lastig. Iemand die tegenwerkt, moeilijke vragen stelt, niet zomaar meegaat in het verhaal en op het verkeerde moment zijn mond opendoet. Vooral dat laatste wordt hem zelden in dank afgenomen.

Nochtans weet iedere spoorwegarbeider iets wat menig politicus, bestuurder of zelfverklaarde visionair blijkbaar ontgaat: zonder dwarsliggers blijft er van een spoorweg niet veel overeind.

Ze houden de rails op hun plaats. Ze zorgen voor stabiliteit. Ze maken vooruitgang mogelijk zonder dat de hele zaak bij de eerste bocht ontspoort.

Een merkwaardige vaststelling, nietwaar? Wat in onze samenleving als hinderlijk wordt beschouwd, blijkt bij de spoorwegen gewoon onmisbaar.

En daarmee is deze rubriek geboren.

De comfortabele waarheid

We leven in een tijd waarin iedereen een mening heeft, liefst onmiddellijk, bij voorkeur luid verkondigd en zelden gehinderd door de vervelende verplichting om die mening ook te onderbouwen.

Sociale media hebben van dat verschijnsel zowat een olympische discipline gemaakt.

Een stevige overtuiging, een handvol uitroeptekens en drie gelijkgezinden die instemmend reageren: meer lijkt soms niet nodig om jezelf tot deskundige te promoveren.

Wie vervolgens een kritische vraag stelt, krijgt al gauw te horen dat hij negatief is, achterloopt of de vooruitgang tegenhoudt.

Alsof vooruitgang noodzakelijk betekent dat we allemaal in dezelfde richting moeten lopen.

De geschiedenis leert nochtans dat een hele massa tegelijk de verkeerde kant op kan marcheren.

En dat gebeurt doorgaans met een indrukwekkend zelfvertrouwen.

Heilige huisjes en andere bouwvalligheden

In Saters Dwarsliggers zullen politiek, wetenschap, technologie, media, filosofie en menselijk gedrag regelmatig onder de loep worden genomen.

Niet vanuit de overtuiging dat alles verkeerd loopt. Evenmin vanuit de illusie dat vroeger alles beter was.

Wie beweert dat vroeger alles beter was, heeft waarschijnlijk een bijzonder selectief geheugen. Wie gelooft dat alles tegenwoordig beter is, kijkt vermoedelijk te weinig om zich heen.

De bedoeling is eenvoudiger: vragen stellen bij wat vanzelfsprekend lijkt.

Waarom geloven we wat we geloven? Wie heeft er belang bij dat we iets geloven? En hoe vaak verwarren we onze eigen overtuigingen met onbetwistbare feiten?

Daarbij krijgen ook wetenschap en technologie geen vrijgeleide. Niet omdat ze verdacht zouden zijn, maar omdat hun mogelijkheden geen automatische rechtvaardiging vormen voor iedere toepassing.

En religie, ideologie of politieke overtuiging? Die mogen gerust aan boord, zolang ze niet eisen dat de kritische vragen bij het instappen worden achtergelaten.

Heilige huisjes mogen blijven staan. Maar een bouwkundige inspectie moeten ze wel kunnen verdragen.

Ook de dwarsligger kan ontsporen

Er schuilt natuurlijk een gevaar in kritisch denken: het kan verworden tot een comfortabele gewoonte om altijd tegen te zijn.

Maar wie automatisch overal tegen is, denkt niet noodzakelijk zelfstandiger dan iemand die overal mee akkoord gaat.

Beiden hebben hun oordeel al klaar voordat de feiten op tafel liggen.

Daarom geldt hier één eenvoudige regel:

Geen enkele overtuiging krijgt vrijstelling van kritiek. Ook die van Grijze Sater niet.

Een vergissing toegeven is geen nederlaag. Een mening herzien evenmin. Integendeel: wie nooit van mening verandert, loopt het risico al jaren dezelfde vergissing te verdedigen.

En laten we vooral het verschil blijven zien tussen kritisch denken en kritiekloos wantrouwen.

Niet alles wat officieel wordt verteld, is onwaar. Niet alles wat afwijkt van de gangbare opvatting, is daarom een verborgen waarheid.

Soms is een complot gewoon een verzinsel. En soms is een deskundige werkelijk deskundig.

Ook dat schijnt tegenwoordig uitgelegd te moeten worden.

De locomotief vertrekt

Deze rubriek pretendeert niet de waarheid in pacht te hebben.

Ze wil wel een plaats bieden aan twijfel, redelijkheid, ironie en af en toe een gezonde intellectuele provocatie.

Soms ernstig, soms spottend, soms met een cartoon die meer zegt dan drie pagina's zorgvuldig geformuleerde verontwaardiging.

Niet om mensen te vertellen wat ze moeten denken, maar om hen uit te nodigen zich af te vragen waarom ze denken wat ze denken.

De locomotief staat klaar. De rails liggen er. De dwarsliggers ook.

En wie onderweg op zijn tenen getrapt wordt, mag gerust protesteren.

Maar misschien moet hij zich eerst afvragen waarom zijn tenen daar stonden.

— Grijze Sater

Geen enkele overtuiging krijgt vrijstelling van kritiek. Ook die van het algoritme niet.