Werkdocument voor onderwijs en bedrijfsleven

Visie van Ivo Kennes • Versie 2 • 1 oktober 2026

Aanleiding en inzet

Belangstelling vanuit het onderwijs en het bedrijfsleven vormt de aanleiding om mijn visie op leren en beroepsvorming in dit werkdocument voor te leggen. Ik wil vertrekken vanuit het individu: wat kan een leerling al, wat wil hij ontdekken en welke begeleiding heeft hij nodig om verder te komen?

De kern is dat één zwak schoolvak alle andere bekwaamheden niet onzichtbaar mag maken. Wie een relevante vaardigheid aantoonbaar beheerst, moet daarvoor erkenning kunnen krijgen. Een onderbroken opleiding mag niet betekenen dat alle geleverde inspanningen hun waarde verliezen.

Ik verbind daaraan een tweede opdracht: iedereen voorbereiden om zichzelf en anderen te helpen, verantwoordelijkheid op te nemen en bij noodsituaties doordacht te handelen. Daarvoor stel ik een afzonderlijk, verplicht traject algemene weerbaarheid voor.

Twee afzonderlijke pijlers

Vakbekwaamheid krijgt vorm in een persoonlijk leertraject met afzonderlijke attesten. Die kunnen samen een beroepskwalificatie vormen. Een bruikbaar basisattest mag een bewust gekozen eindpunt zijn. Specialisatie blijft een mogelijkheid, evenals later opnieuw instappen of van richting veranderen.

Algemene weerbaarheid krijgt een vast oefenmoment op woensdagmiddag. Iedereen binnen de nog af te bakenen doelgroep neemt deel, met oefeningen aangepast aan leeftijd, gezondheid en mogelijkheden.

Het gaat om fysieke en psychische training, zonder sportcompetitie of rangschikking.

De trajecten hebben elk hun eigen doel en beoordeling. Moeilijkheden in de weerbaarheidstraining blokkeren geen verdiend beroepsattest. Omgekeerd is een beroepsattest geen vrijstelling van deelname aan het gemeenschappelijke traject.

Status van dit document

Dit is een visie en uitnodiging tot inhoudelijke toetsing. Het document maakt onderscheid tussen voorgestelde uitgangspunten, buitenlandse praktijkvoorbeelden en vragen die deskundigen nog moeten beantwoorden. Belangstelling vanuit de sectoren wordt niet voorgesteld als instemming met het volledige model.

Minder schoolmoeheid, minder uitval en het voorkomen van afglijden naar criminaliteit zijn beoogde effecten. Ze zijn voor deze combinatie van maatregelen nog niet aangetoond. De term Attest van Vakbekwaamheid is hier de werknaam van het voorgestelde stelsel.

1 De leerling en zijn leerroute

Een leerling hoeft bij de start nog niet te weten welk beroep bij hem past. Oriëntatie, kennismaking met verschillende werkvelden en het uitproberen van taken horen bij het traject. Onderwijs moet ook ruimte geven om te ontdekken wat iemand nog niet kent.

De leerling en een deskundige begeleider brengen interesses, reeds aanwezige bekwaamheden en ondersteuningsbehoeften in kaart. Zij kiezen passende onderdelen en bespreken regelmatig de voortgang. Samen leren blijft mogelijk; een persoonlijk traject vereist niet voor elke leerling afzonderlijk onderwijs.

Van richting veranderen is toegestaan. Bekwaamheden die relevant zijn voor de nieuwe richting tellen mee; ontbrekende onderdelen moeten worden verworven. Een overstap kan extra leertijd vragen. De extra inspanning volgt uit de nieuwe beroepsvereisten en is geen straf voor het herzien van een keuze.

2 Het Attest van Vakbekwaamheid

Een attest erkent een betekenisvolle vaardigheid of een samenhangend geheel van vaardigheden. Het beschrijft welke werkzaamheden iemand beheerst, in welke omstandigheden, met welke mate van zelfstandigheid en waar de grenzen liggen. Deelname alleen volstaat niet: de kandidaat toont zijn bekwaamheid aan.

Voor elke verplichte leerinhoud moet concreet worden verantwoord waarom zij noodzakelijk is voor het betrokken werk. Rekenen, taal, wetenschap en andere kennis krijgen de plaats en diepgang die de beroepsuitoefening vereist. Ook inzicht, oordeelsvermogen, veiligheid en verantwoordelijkheid kunnen onmisbare vereisten zijn.

Een tekort op een ander terrein blokkeert de erkenning niet. Ontbreekt echter kennis die voor de betrokken taak noodzakelijk is, dan is die bekwaamheid nog niet volledig aangetoond. Bij complexe beroepen kan de vereiste theoretische onderbouw omvangrijk zijn.

De beoordeling sluit aan bij beroepssituaties, met praktijkproeven en waar nodig kennisvragen, een portfolio of toelichting bij gemaakte keuzes. Een volledige beroepskwalificatie vraagt ook bewijs dat iemand de verschillende onderdelen in samenhang kan toepassen.

3 Een basisattest en de mogelijkheid tot terugkeer

Een basisattest mag voldoende zijn voor wie de daarmee afgebakende werkzaamheden wil uitvoeren. Het moet bruikbaar zijn op de arbeidsmarkt, zonder een baan te beloven of bevoegdheid te suggereren voor taken buiten zijn bereik. Niet iedereen hoeft zich te specialiseren.

Behaalde attesten blijven als bewijs van eerdere prestaties bewaard. Bij terugkeer wordt vastgesteld wat nog relevant is en welke actualisering nodig is. Veranderde technieken kunnen bijscholing vereisen. Toegankelijke begeleiding, duidelijke overstapregels en betaalbare vervolgmodules moeten terugkeer werkelijk mogelijk maken.

4 Algemene weerbaarheid

De tweede pijler is een gemeenschappelijk traject waarin leerlingen oefenen om zichzelf te beschermen, anderen te helpen en onder druk verantwoord te handelen. Het voorgestelde vaste moment is elke woensdagmiddag. De leeftijdsgroepen, omvang en inpassing in de totale schoolweek blijven uitwerkingsvragen.

Doelen en maatschappelijke betekenis

Het traject biedt jongeren een vaste plek, begeleiding en gezamenlijke verantwoordelijkheid. Het wil bijdragen aan verbondenheid en het voorkomen van afglijden. Rondhangen is op zichzelf geen criminaliteit. Een programma voor iedereen voorkomt bovendien dat deelname uitsluitend wordt gekoppeld aan probleemgedrag.

Daarnaast bereidt het traject voor op noodsituaties en maatschappelijke ontwrichting. Hulpdiensten, civiele bescherming en defensie kunnen expertise aanbrengen. Het gemeenschappelijke programma is geen militaire beroepsopleiding of automatische voorbereiding op inzet bij hulpdiensten.

Voorgestelde inhoud

• EHBO en noodsituaties: hulp inroepen, gevaren herkennen, eerste hulp oefenen en evacuatie-instructies toepassen.
• Fysieke weerbaarheid: lichaamsbeheersing, veilige zelfbescherming en fysieke opdrachten aangepast aan de deelnemer.
• Psychische weerbaarheid: grenzen aangeven, omgaan met groepsdruk en intimidatie, conflicten de-escaleren en hulp durven vragen.
• Doorzettingsvermogen en samenwerking: haalbare uitdagingen aangaan, omgaan met fouten en tegenslag, taken verdelen en betrouwbaar samenwerken.

Training en begeleiding

De werkvorm bestaat uit oefenen, herhalen, feedback en realistische scenario’s. Er zijn geen sportwedstrijden, selecties op aanleg of ranglijsten. Vorderingen worden besproken vanuit concrete handelingen. Een persoonlijkheidslabel als zwak of sterk is geen passende beoordeling.

Doorzetten betekent ook leren inschatten wanneer stoppen, weggaan of hulp inschakelen verstandig is. Pijn verdragen, vernedering en dwang tot onveilige oefeningen horen niet bij dit traject. Deskundige begeleiding en aangepaste alternatieven zijn voorwaarden voor verplichte deelname.

De woensdagmiddag moet worden ingepast in een haalbare schoolweek. Alleen extra belasting toevoegen kan botsen met het doel schoolmoeheid te verminderen. Experts moeten de trainingsopbouw, veiligheid en verhouding tussen de verschillende onderdelen onderbouwen.

5 Inhoudelijke zeggenschap en publieke waarborgen

Beroepsvereisten worden onderbouwd door deskundigen uit de sector, ervaren beroepsbeoefenaars en mensen met kennis van leren en beoordelen. Waar beroepshandelingen gevolgen hebben voor anderen, wordt ook expertise over hun belangen en veiligheid betrokken.

Een minister, vakbond of levensbeschouwelijke zuil krijgt geen bepalende inhoudelijke rol op grond van politieke positie of traditionele vertegenwoordiging. Inbreng moet steunen op aantoonbare deskundigheid. Criteria, afwegingen en mogelijke belangenconflicten moeten transparant zijn.

Publieke verantwoordelijkheid blijft nodig voor erkenning, toegankelijkheid, financiering en toezicht. Onafhankelijke beroepsinhoud betekent niet dat beslissingen over verplicht onderwijs en publieke middelen buiten democratische verantwoording vallen. De precieze verdeling van bevoegdheden is een vraag voor verdere uitwerking.

Betrouwbaarheid van de attesten

Eenzelfde attest moet bij verschillende aanbieders een vergelijkbare bekwaamheid aanduiden. Dat vraagt gemeenschappelijke beoordelingscriteria, bevoegde beoordelaars, kwaliteitscontrole en een mogelijkheid tot bezwaar. Attesten moeten begrijpelijk zijn voor werkgevers en overdraagbaar tussen opleidingen.

Een gemeenschappelijk register kan vastleggen wat iemand heeft behaald, volgens welke vereisten en op welke datum. Welke gegevens nodig zijn, wie toegang krijgt en hoe actualisering wordt aangegeven, moet worden uitgewerkt. Een registratie bewijst een eerdere prestatie; zij garandeert niet dat elke vaardigheid onbeperkt actueel blijft.

Vrije keuze en daadwerkelijke mogelijkheden

Een persoonlijk traject mag geen gemakkelijke manier worden om leerlingen vroeg naar een lager niveau te verwijzen. Een keuze voor een basisattest moet geïnformeerd en herzienbaar zijn. Financiële omstandigheden of lage verwachtingen van de omgeving mogen terugkeer niet onmogelijk maken.

Het model moet rekening houden met minderjarigen, beroepsvoorwaarden en aansluiting op vervolgonderwijs. Een basisattest behalen en mogen stoppen met onderwijs zijn verschillende zaken. Hoe het traject zich verhoudt tot die voorwaarden, wordt hier bewust als open uitwerkingsvraag gesteld.

Wat nog niet vaststaat

De meerwaarde moet worden getoetst aan de kwaliteit van verworven bekwaamheden, de ervaringen van leerlingen en de bruikbaarheid op de arbeidsmarkt. Er is nog geen grond om te beloven dat het geheel goedkoper wordt, elke leerling motiveert of criminaliteit aantoonbaar vermindert.

Het model vraagt waarschijnlijk een andere inzet van begeleiding, planning en beoordeling. Deskundigen moeten daarom niet alleen de inhoud beoordelen, maar ook de uitvoerbaarheid en de beschikbare capaciteit.

6 Buitenlandse voorbeelden van beroepsvorming

De geraadpleegde voorbeelden bestrijken vijf continenten. Er is geen volledig equivalent aangetroffen van de voorgestelde combinatie. De overeenkomsten hieronder betreffen specifieke onderdelen, niet een bewijs dat het hele model elders al werkt. De bronverwijzingen staan op de laatste pagina.

Finland

Het Finse beroepsonderwijs is competentiegericht. Studenten kunnen een volledige kwalificatie of onderdelen behalen en tonen hun bekwaamheid in echte werktaken aan. Een persoonlijk ontwikkelingsplan legt begeleiding en loopbaanplanning vast. Dit is een sterke vergelijking voor de persoonlijke leerroute en afzonderlijke erkenning. [1–2]

Een evaluatie over 2021–2022 laat ook grenzen zien: personalisering werd te vaak een administratieve oefening. Er waren knelpunten bij erkenning van informeel leren en bij begeleiding. De les voor dit voorstel is dat een persoonlijk plan alleen waarde heeft als de dagelijkse opleiding er werkelijk op aansluit. [3]

Nieuw Zeeland

Het officiële Record of Achievement registreert behaalde kwalificaties, microkwalificaties en afzonderlijke beoordelingsstandaarden. Ook resultaten uit werkplekleren worden opgenomen. Dit biedt een voorbeeld van een blijvend overzicht van verworven resultaten. Registratie betekent niet dat elk onderdeel automatisch meetelt voor iedere nieuwe richting. [4–5]

Kenia

Recognition of Prior Learning erkent vaardigheden die buiten formeel onderwijs zijn verworven. De Internationale Arbeidsorganisatie rapporteerde in 2024 dat meer dan 600 kandidaten volledige of gedeeltelijke kwalificaties ontvingen. Dit laat zien hoe aantoonbare bekwaamheid erkenning kan krijgen zonder de gebruikelijke schoolroute. Het betreft vooral reeds opgedane ervaring. [6]

Colombia

SENA certificeert beroepsvaardigheden die via ervaring, werk en gemeenschapspraktijk zijn opgebouwd. De beoordeling sluit aan bij beroepsstandaarden. Deze erkenningsroute ondersteunt het uitgangspunt dat de oorsprong van het leren de waarde van de aangetoonde bekwaamheid niet hoeft te bepalen. Het is geen identiek persoonlijk schooltraject. [7]

Betekenis voor het voorstel

Deze voorbeelden ondersteunen afzonderlijke erkenning, persoonlijke routes en het zichtbaar houden van resultaten. Zij onderbouwen niet dat alle algemene vakken kunnen verdwijnen. Voor het voorgestelde stelsel moet afzonderlijk worden bepaald welke kennis bij welke bekwaamheid hoort en hoe overstappen en vervolgonderwijs mogelijk blijven.

7 Buitenlandse voorbeelden van paraatheid

Singapore

Het Responders Plus Programme van de Singapore Civil Defence Force combineert online voorbereiding met praktische training in eerste hulp, reanimatie en AED, brandveiligheid en evacuatie. Daarnaast zijn er programma’s voor scholieren en studenten. De overeenkomst ligt in de verbinding tussen burgers, oefenen en hulpdiensten. Het genoemde programma is geen verplichte wekelijkse training voor alle leerlingen. [8–9]

Japan

Het bestuur van Tokio vermeldt rampenoefeningen op alle middelbare scholen onder het metropolitane bestuur sinds 2012. Het uitgangspunt is eerst het eigen leven beschermen en vervolgens anderen helpen. Dit is een concreet voorbeeld van paraatheid als gezamenlijke onderwijsopdracht. Het betreft rampenvoorbereiding en niet het volledige voorgestelde pakket van fysieke en psychische weerbaarheid. [10]

Verenigde Staten

Teen CERT bereidt jongeren met praktische oefeningen en rampsimulaties voor op noodsituaties. De beschreven inhoud omvat onder meer brandveiligheid, medische hulp bij rampen, samenwerking en rampenpsychologie. Vakdeskundigen verzorgen de onderdelen. Het programma is geen algemeen verplicht nationaal woensdagmiddagtraject. [11]

Wat de voorbeelden wel en niet aantonen

In uiteenlopende maatschappelijke contexten bestaan concrete vormen van oefenen voor noodsituaties. Dat biedt bruikbare inhoudelijke en organisatorische aanknopingspunten. De voorbeelden tonen niet aan dat één verplichte middag per week criminaliteit voorkomt, noch dat zij het gehele begrip psychische weerbaarheid dekken.

8 Een mogelijke proef

Een volgende stap kan een afgebakende proef in enkele uiteenlopende beroepsdomeinen zijn. Daarbij worden beide pijlers ingevoerd met vooraf vastgelegde criteria, voldoende begeleiding en een duidelijke route voor terugkeer en overstap. Erkenning van de behaalde resultaten moet vóór de start geregeld zijn.

Volg niet alleen aantallen attesten, maar ook de kwaliteit van het uitgevoerde werk, aanwezigheid, uitval, ervaren belasting, overstappen, doorstroom en latere terugkeer. Voor de weerbaarheidstraining zijn concrete vaardigheden en veilig handelen in oefeningen geschikter dan algemene labels over mentale kracht.

De evaluatie moet waar mogelijk vergelijken met de situatie vóór de proef en met vergelijkbare trajecten. Voor een eventuele uitspraak over criminaliteit zijn een passende onderzoeksopzet en langere opvolging nodig. Bevindingen moeten ook tot aanpassing of beëindiging van onderdelen kunnen leiden.

9 Open vragen voor deskundigen

Deze vragen blijven bewust open. Ze vormen de werkagenda voor het gesprek tussen onderwijs, bedrijfsleven en andere relevante deskundigen. De antwoorden moeten worden getoetst aan de uitgangspunten van dit document.

Leerroute en beroepsbekwaamheid

• Vanaf welke leeftijd begint de beroepsgerichte route, en hoeveel ruimte blijft beschikbaar voor verkenning?
• Welke vaardigheden vormen een zinvol basisattest en welke combinatie een volledige beroepskwalificatie?
• Hoe worden vereiste theorie en praktijk onderbouwd, en hoe wordt samenhang beoordeeld?
• Hoe blijven wisselen van richting, vervolgonderwijs en later terugkeren daadwerkelijk toegankelijk?

Beoordeling en organisatie

• Wie stelt vereisten vast, wie erkent attesten en wie controleert de kwaliteit en onafhankelijkheid?
• Hoe worden deskundigen geselecteerd en belangenconflicten zichtbaar gemaakt?
• Hoe sluiten de attesten aan op bestaande opleidingen, diploma’s en beroepsvoorwaarden?
• Welke begeleiding, praktijkplaatsen en financiering zijn nodig, ook voor leerlingen met extra ondersteuningsbehoeften?

Algemene weerbaarheid

• Voor welke leeftijden en onderwijssettings geldt deelname, en hoe past woensdagmiddag in de totale week?
• Welke oefeningen zijn passend, wie mag ze begeleiden en welke aanpassingen zijn nodig?
• Welke rol krijgen hulpdiensten, defensie, jeugdwerk en deskundigen in psychische weerbaarheid?
• Hoe onderscheiden we aanwezigheid, vooruitgang en beheersing zonder competitie of stigmatisering?

Toetsing van de meerwaarde

• Welke resultaten bepalen of een proef slaagt, moet veranderen of moet stoppen?
• Hoe onderscheiden we effecten van de leerroute, de extra begeleiding en de weerbaarheidstraining?
• Hoe worden leerlingen zelf betrokken bij ontwerp, evaluatie en bijsturing?

De inzet voor het overleg is erkenning van wat iemand beheerst, vrijheid om een passende leerroute te vinden en gezamenlijke voorbereiding op verantwoordelijkheid en noodsituaties. De deskundige uitwerking moet aantonen hoe die uitgangspunten in de praktijk overeind blijven.

Bronnen bij de internationale voorbeelden

Geraadpleegd op 30 september 2026. De bronnen beschrijven bestaande werkwijzen en één evaluatie; ze vormen geen effectonderzoek naar het volledige voorstel. De nummers verwijzen naar de betreffende passages.

[1] Finnish National Agency for Education
Vocational qualifications in Finland ↗

[2] Finnish National Agency for Education
Guidance and counselling in vocational education and training ↗

[3] Finnish Education Evaluation Centre
Individual study pathways in vocational education and training ↗

[4] New Zealand Qualifications Authority
New Zealand Record of Achievement ↗

[5] New Zealand Qualifications Authority
About assessment standards ↗

[6] International Labour Organization
From self-taught to certified — Kenya’s RPL awards over 600 certificates • 16 augustus 2024 ↗

[7] SENA Colombia
Circular 5 de 2026 — erkenning van verworven beroepsvaardigheden ↗

[8] Singapore Civil Defence Force
Responders Plus Programme ↗

[9] Singapore Civil Defence Force
School and Student Resources ↗

[10] Tokyo Metropolitan Government
Disaster Prevention Guide Book • pagina 62 ↗

[11] New Jersey Office of Emergency Management
Teen CERT — Frequently Asked Questions ↗