De luxe van het vanzelfsprekende
In De Tijd van 24 oktober vertelt de twintigjarige Teljo Kodia over een reis naar Angola. Hij ontmoette er in sloppenwijken kinderen die droomden van een boekentas, van naar school kunnen gaan, van een goede gezondheid. Die ontmoeting veranderde zijn kijk op zijn eigen leven in België. Mogelijkheden waarbij hij nauwelijks nog stilstond, bleken voor anderen nog buiten bereik.
Die confrontatie blijft mij bij. Ze legt iets bloot wat gemakkelijk aan onze aandacht ontsnapt: de voorwaarden voor een behoorlijk leven kunnen uit ons bewustzijn verdwijnen zodra we erop kunnen rekenen.
Wie toegang heeft tot onderwijs, kan school vooral gaan ervaren als iets waar hij naartoe moet. Achter dat moeten schuilt een mogelijkheid: kunnen leren, je wereld verruimen, vaardigheden ontwikkelen waarmee je later een eigen bestaan kunt opbouwen. De dagelijkse verplichting raakt vertrouwd. De waarde van de mogelijkheid verdwijnt naar de achtergrond.
Zo kan het ook gaan met voldoende eten, een veilige woonomgeving of toegang tot zorg. Ze vormen het decor van ons leven. Onze aandacht gaat naar wat binnen dat decor nog ontbreekt, naar wat beter kan, naar wat we verder willen bereiken. Ondertussen merken we steeds minder op hoeveel dat decor zelf ons al biedt.
Welke mogelijkheden in mijn leven beschouw ik als vanzelfsprekend omdat ik nooit zonder heb moeten leven? En hoeveel van wat ik aan mijn eigen karakter toeschrijf, zou overeind zijn gebleven als mijn wieg ergens anders had gestaan?
Die vragen doen niets af aan de inspanningen die een mens levert. Ze maken wel zichtbaar hoeveel aan die inspanningen voorafgaat. Kunnen leren, plannen en opnieuw beginnen veronderstelt mogelijkheden die we zelf maar gedeeltelijk hebben geschapen. Wie in het Westen met voldoende zekerheid opgroeit, krijgt daarvoor veel mee. Die zekerheid is ook hier ongelijk verdeeld.
Bij Kodia lijkt de ontmoeting in Angola een keerpunt te hebben gevormd. Het besef kansen te hebben gekregen, bracht hem ertoe zijn eigen gedrag te herbekijken. Dat vraagt eerlijkheid. Soms moeten we erkennen dat we mogelijkheden laten liggen of ons eigen gedrag gemakkelijker verklaren dan veranderen.
Daar komen verantwoordelijkheid en discipline in beeld. Verantwoordelijkheid vraagt dat we ons eigen aandeel onder ogen zien. Discipline geeft dat inzicht een plaats in het dagelijkse leven: aan een taak beginnen, verder leren wanneer het moeilijk wordt, een afspraak nakomen, opnieuw proberen na een mislukking. De betekenis daarvan blijkt vooral op de dagen waarop de geestdrift ontbreekt.
Dat vraagt moed en lef. Je moet een vertrouwde gewoonte durven loslaten, soms ook de goedkeuring van je omgeving op het spel zetten. Zelfkritiek blijft daarbij nodig. Ook een vastberaden mens kan zich vergissen. Kunnen bijsturen en hulp aanvaarden horen bij verantwoordelijkheid.
Maar als kansen zo ongelijk verdeeld zijn, hoe zorgvuldig ben ik dan wanneer ik iemand gebrek aan discipline verwijt? Weet ik wat het hem kost om iets vol te houden? Of beoordeel ik zijn inzet vanuit omstandigheden waarin ikzelf veel minder hoef te overwinnen?
Ook het oordeel over andermans verantwoordelijkheid vraagt zelfkritiek. Een omgeving kan mogelijkheden openen en afsluiten. Persoonlijke keuzes hebben vervolgens hun eigen gevolgen. Die twee invloeden zorgvuldig wegen is moeilijker dan iemand eenvoudigweg lui of kansloos noemen. Beide woorden kunnen ons ontslaan van de moeite om beter te kijken.
Moet ik dankbaar zijn voor iets waarop ieder mens recht heeft?
Onderwijs, zorg en veiligheid zouden voor iedereen beschikbaar moeten zijn. Mijn toegang ertoe geeft mij reden tot waardering. Dat anderen die toegang missen, geeft mij reden tot verontwaardiging. Beide gevoelens kunnen naast elkaar bestaan. De vraag is wat ik ermee doe.
Onze levensvoorwaarden bestaan mede dankzij de inzet van anderen. Ouders, leraren, zorgverleners en talloze mensen die we nooit ontmoeten, helpen dragen waarop wij verder bouwen. Wie daarvan de waarde erkent, krijgt ook te maken met de vraag wat nodig is om die verworvenheden te behouden en voor anderen bereikbaar te maken.
Wanneer wordt mijn waardering voor wat ik heb een excuus om niet verder te kijken?
Tevredenheid kan comfortabel worden. Ik kan mijn eigen zekerheden koesteren en ondertussen het onrecht ernaast laten voortbestaan. Een ander voorhouden dat hij dankbaar moet zijn, kost bovendien minder moeite dan onderzoeken of zijn klacht terecht is.
De kinderen uit het verhaal hebben evenveel recht op een behoorlijk leven. Hun verlangen naar een boekentas of een gewone schooldag legt een ongelijkheid bloot die blijft bestaan nadat het aangrijpende moment voorbij is.
Dan keren ook bij mij de gewone dagen terug, met hun verplichtingen, ergernissen en verlangens. Ik kan hier gemakkelijk schrijven dat onderwijs, zorg en veiligheid kostbaar zijn. Ik kan verantwoordelijkheid en discipline verdedigen en vinden dat anderen hun kansen serieuzer moeten nemen.
Voor welke mogelijkheden zeg ik eigenlijk dankbaar te zijn, terwijl daar in mijn gedrag nauwelijks iets van blijkt?
Aanleiding: het interview van Bas Kurstjens met Teljo Kodia, De Tijd, 24 oktober 2026.
— Grijze Sater
Geen enkele overtuiging krijgt vrijstelling van kritiek. Ook die van het algoritme niet.
Saters Dwarsliggers - column 29 oktober 2026